Tadqiqot · Yangilangan: 2026-yil 6-oktabr · 8 daqiqa oʻqish

Tenderda nechta raqib bo‘ladi va kim yutadi: 162 ming bitim tahlili

O‘zbekistondagi tenderlarda odatda bor-yo‘g‘i ikkita kompaniya bellashadi va bunday savdolarda narx deyarli tushmaydi — 2026-yilda atigi 2,7% ga. Ishtirokchilar soni oltita va undan ko‘p bo‘lganda esa g‘olib boshlang‘ich narxning uchdan birini bo‘shatib beradi. Biz etender.uzex.uz maydonchasidagi amalga oshgan bitimlarning butun ochiq reyestrini — 2022-yildan beri tuzilgan 162 ming shartnomani yuklab oldik va hisobladik: sizda nechta raqib bo‘ladi, pulni kim oladi va yangi ishtirokchining imkoniyati bormi.

Tanlo hisob-kitobi etender.uzex.uz maydonchasidagi «Amalga oshgan bitimlar» reyestri asosida, 2026-yil 6-oktabrdagi yuklama. Qanday hisoblaganimiz — maqola oxirida.

Bu raqamlar qaysi savdolarga tegishli

etender.uzex.uz’da ikkita raqobatli tartib-taomil o‘tkaziladi: eng yaxshi takliflarni tanlash va tender. Ikkalasida ham faqat narx g‘alaba keltirmaydi — buyurtmachi tajriba, muddat va sifatni ham baholaydi. Eng yaxshi takliflarni tanlash 11 mlrd so‘mgacha bo‘lgan shartnomalar uchun (byudjet buyurtmachilarida — 2,64 mlrd gacha), tender esa undan qimmat shartnomalar uchun qo‘llaniladi. Qonun bu chegaralarni BHMda — hozir 440 000 so‘mga teng bazaviy hisoblash miqdorida belgilaydi: 25 000 va 6 000 BHM.

Bundan keyin «savdolar» deganda eng yaxshi takliflarni tanlash va tender birgalikda nazarda tutiladi. Tovarlarning mayda xaridlari odatda xarid.uzex.uz’dagi elektron do‘kon va auksion orqali o‘tadi — ular bu raqamlarga kirmagan (farqi — «Auksion, tanlov, eng yaxshi takliflarni tanlash va elektron do‘kon» maqolasida).

Reyestr ko‘lami: 81,4 trln so‘m, 7 193 buyurtmachi va 24 mingga yaqin g‘olib kompaniya. Odatiy bitim — 80,8 mln so‘m. Shartnomalarning 77% ini byudjet tashkilotlari tuzgan, lekin pulning yarmidan ko‘pi (55,6%) korporativ buyurtmachilarga — davlat ulushi 50% va undan ko‘p bo‘lgan kompaniyalarga to‘g‘ri kelgan.

Savdoda nechta raqib bo‘ladi

Kam. Bitimlarning 56,8% ida roppa-rosa ikki ishtirokchi bo‘lgan, yana 22,3% ida — uchta. Beshta va undan ko‘p ariza taxminan har o‘ninchi lotga tushadi.

Muhim izoh: ikki ishtirokchi — qonun eng yaxshi takliflarni tanlash yoki tenderni bo‘lib o‘tgan deb tan oladigan minimum. Agar bitta ariza kelsa, savdo o‘tmay qoladi va bitimlar reyestriga tushmaydi. Demak, real raqobat raqamlar ko‘rsatganidan ham past.

Bitimlardagi ulush — 2022–2026-yillar bo‘yicha. Pasayish — shartnomaning yakuniy narxi boshlang‘ich narxdan qanchaga past ekani; mediana — bitimlarning yarmida pasayish undan kam, yarmida ko‘p degani.

Ishtirokchilar qancha ko‘p bo‘lsa, narx shuncha kuchli tushadi. Lekin bu sabab-oqibat isboti emas, bog‘liqlik xolos: yirik lotlarda va boshlang‘ich narxi oshirib ko‘rsatilgan lotlarda ishtirokchilar ham ko‘proq bo‘ladi. Deyarli chegirmasiz o‘tgan ikki kishilik savdolar esa halol ham, «texnik» ikkinchi ishtirokchi bilan ham bo‘lishi mumkin — reyestr bo‘yicha ularni ajratib bo‘lmaydi.

Chegirmalar ishtirokchilar soni qanday bo‘lishidan qat’i nazar o‘smoqda. Barcha bitimlar bo‘yicha pasayish medianasi 2022-yilda 2% atrofida, 2026-yilda esa 5,7% bo‘lgan. Olti va undan ko‘p ishtirokchida barcha yillar bo‘yicha narx 16% ga, 2026-yilda — 35% ga tushgan. Deyarli boshlang‘ich narxda yutishga o‘rganganlar iqtisodiyotni qayta hisoblab chiqishi kerak.

Yangi ishtirokchining imkoniyati bormi

Bor. 2026-yilda kamida bitta savdoda 3 560 ta kompaniya g‘olib bo‘lgan. Ulardan 1 207 tasi — har uchinchisi — 2022-yildan beri etender’da birinchi marta yutgan. Yil bitimlarining 21,4% i yangi ishtirokchilarga to‘g‘ri kelgan.

Va bu faqat mayda lotlar emas. Yangi ishtirokchilar yutgan bitimlar ulushi har qanday hajmdagi lotlarda deyarli bir xil — 20% dan 28% gacha. 5 mlrd so‘mdan qimmat lotlarda u hatto eng yuqori. Hali birorta ham savdoda qatnashmagan bo‘lsangiz, nimadan boshlash kerakligi — bosqichma-bosqich qo‘llanmada.

Pulni kim oladi

Bozor juda notekis. 239 ta kompaniya — eng yirik shartnomalarga ega g‘oliblarning 1% i — barcha pulning 36,6% ini olgan. Top-10% — to‘rtdan uch qismini (75,1%). G‘oliblarning quyi yarmiga 3% dan kamrog‘i to‘g‘ri keladi.

Shu bilan birga, g‘oliblarning 36% i butun davr mobaynida roppa-rosa bir marta yutgan, yarmida esa ikkitadan ko‘p g‘alaba yo‘q. Yirik kompaniyalar qimmat lotlarni bo‘lishadi, bitimlarning asosiy qismi esa o‘nlab va yuzlab million so‘mlik summalar — u yerda kichik firmalar bellashadi.

«Har bir buyurtmachining o‘z yetkazib beruvchisi bor» — shunday holatlar uchraydi, lekin bu qoida emas. Reyestrda 20 va undan ko‘p bitimi bo‘lgan 1 565 buyurtmachidan faqat 127 tasida (8,1%) bitta yetkazib beruvchi shartnomalarning yarmini yoki undan ko‘pini olgan, 21 tasida — 80% dan ko‘prog‘ini. Bu quyi baho: puldagi ulush, mayda buyurtmachilar va turli STIRlar ostidagi bog‘liq firmalar hisobga kirmagan.

Savdolarni qachon kutish kerak: noyabr va dekabr

2022–2025-yillarda barcha bitimlarning 23,3% i noyabr va dekabrga, yanvarga esa atigi 2,8% i to‘g‘ri kelgan. Byudjet buyurtmachilarida farq yanada keskin: 24,7% va 2%.

Ehtimoliy sabab — byudjet kalendari. Moliya yili kalendar yil bilan mos keladi, byudjet tashkilotlari ajratilgan mablag‘larni faqat yil oxirigacha sarflashga haqli, yanvar esa hisob-kitoblar uchun qo‘shimcha davr xolos. Korporativ buyurtmachilarda cho‘qqi yumshoqroq (noyabr–dekabrda 18,2%, yanvarda 5,6%): ularga Byudjet kodeksi tatbiq etilmaydi.

Xulosa: ERI, hujjatlar va zakalat uchun pulni mavsum qizigan paytda emas, oktabr oxirigacha tayyorlab qo‘ygan ma’qul.

2025-yilda deyarli har oltinchi shartnoma barbod bo‘lgan

G‘alaba — hali pul degani emas. 2025-yilda bitimlarning 17,7% i shartnomani bekor qilish yoki tomonlardan birining voz kechishi bilan tugagan, 2022-yilda — 9,7%. Yetkazib beruvchilar yutgan savdodan barqaror ravishda 3–4% holatda voz kechadi. Asosan buyurtmachilarning o‘zi voz kechishi o‘smoqda: 2022-yildagi 0,2% dan 2025-yilda 7,3% gacha. Nega — reyestr aytmaydi, biz sabablarni tekshirmadik.

Yutgan savdodan voz kechish yetkazib beruvchiga qimmatga tushadi. Zakalat unga qaytarilmaydi. Shartnomani imzolash huquqi, agar belgilangan bo‘lsa, zaxira g‘olibga — g‘olib narxida o‘tadi. Bo‘yin tovlagan kompaniya haqidagi ma’lumotlar esa Insofsiz ijrochilarning yagona reyestriga kiritiladi va u ikki yil davomida davlat xaridlarida qatnasha olmaydi. Reyestrga kiritilganlik ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.

etender’da tenderlar kamaydi, lekin yiriklashdi

To‘rt yil ichida to‘qqiz oylik bitimlar soni 3,4 baravar kamaydi, pul esa 12 trln so‘m darajasida qoldi. Odatiy shartnoma bir yarim baravar kattalashdi.

Rasmiy izoh yo‘q. Ehtimoliy sabablar — bu bizning farazimiz: 2025-yil 1-martdan e’lonsiz o‘tkaziladigan soddalashtirilgan kichik qiymatli xarid paydo bo‘ldi, o‘sha yildan boshlab xaridlarni boshqa maydoncha operatorlari ham o‘tkazishga haqli. 2026-yildan eng yaxshi takliflarni tanlash, agar takroriy savdoda ham o‘sha kompaniya yolg‘iz qolsa, bitta ishtirokchi bilan ham bo‘lib o‘tgan deb tan olinadi — bunday bitimlar ulushining 3,6% gacha o‘sgani (avval — foizning ulushlari) shundan bo‘lsa kerak.

Hozirning o‘zida nima qilish kerak

1. Tarixan ishtirokchilar kam bo‘lgan bo‘shliqlarni qidiring. Arizalar qabuli tugaguniga qadar raqiblar soni noma’lum, lekin buyurtmachi va toifaning o‘tgan bitimlari bo‘yicha uni baholash mumkin.
2. Minimal narxingizni oldindan hisoblab qo‘ying. Tannarx, zakalat, soliqlar va minimal marja. 2026-yilda to‘rt ishtirokchida narx 18% ga, olti va undan ko‘pda — 35% ga tushgan. Agar sizning chegarangiz yuqoriroq bo‘lsa — lot, ehtimol, siz uchun emas.
3. G‘alaba uchun demping qilmang. Sun’iy ravishda pasaytirilgan narxda ariza berib, keyin shartnomadan voz kechish qonun bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlangan va Insofsiz ijrochilar reyestriga olib boradi.
4. Mavsumga oktabr oxirigacha tayyorlaning. Cho‘qqi — noyabr va dekabr. ERI, zakalat va maydoncha komissiyasi uchun qancha pul kerakligi — «Davlat xaridlarida ishtirok qancha turadi» maqolasida.
5. Buyurtmachingizda kim yutayotganini kuzating. Tanlo katalogidagi tender sahifasida ushbu buyurtmachida qaysi yetkazib beruvchi ko‘proq g‘olib bo‘lishi va uning ulushi ko‘rinadi. Agar u yerda «doimiy» g‘olib bo‘lsa — kuchni boshqa lotga sarflagan ma’qulroqdir.

Qanday hisobladik

2026-yil 6-oktabrda etender.uzex.uz’dagi amalga oshgan bitimlarning ochiq reyestrini yuklab oldik: 2022-yil yanvaridan 2026-yil 5-oktabrgacha 162 462 ta bitim. Summalar, ulushlar va medianalar so‘mdagi 158 727 ta bitim bo‘yicha hisoblangan; dollar, yevro va rubldagi bitimlar chiqarib tashlangan. G‘oliblar bo‘yicha statistika g‘olib STIRi yashirilgan 2,9 mingta bitimsiz (asosan YaTTlar) hisoblangan. Ishtirokchilar sonini reyestrdan qanday bo‘lsa, shunday olamiz. Hisob birligi — bitim (bir nechta lotli bitta savdoda ular bir nechta bo‘lishi mumkin). 2026-yil uchun barbod bo‘lgan shartnomalar ulushi hozircha to‘liq emas: yangi shartnomalar hali buzilishga ulgurmagan.

Koʻp beriladigan savollar