Tahlil · Yangilangan: 2026-yil 4-oktabr · 8 daqiqa oʻqish

Xorijiy kompaniya davlat xaridlarida: mahalliylarga 15% gacha ustunlik

Xorijiy kompaniya O‘zbekiston davlat xaridlarida qatnasha oladimi? Ha: qonun norezidentlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ruxsat beradi va hech bir davlat uchun istisno qilmaydi — na Rossiya, na Qozog‘iston uchun. 2026-yil 4-oktabr holatiga xarid.uzex.uz birjasida dollar va yevroda 65 ta tender va tanlov ochiq turibdi. Biroq mahalliy ishlab chiqaruvchilarga 15% gacha ustunlik beriladi, kirish uchun esa kunlar emas, haftalar kerak bo‘ladi. Birlamchi manbalar asosida xorijiy kompaniya qayerda haqiqatan kurashishga arziydi — tahlil qilamiz.

Qisqacha: qonun nima deydi

Qonun ishtirokchilarni kamsitishni taqiqlaydi (46-modda), lekin bitta istisno bilan: Prezident farmon va qarorlari bilan mahalliy ishlab chiqaruvchilarga beriladigan imtiyozlar. Asosiy to‘siqlar aynan shu istisnodan kelib chiqadi.

Hozir valyutada nimalar ochiq

Tanlo yig‘adigan birjaning ochiq API ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil 4-oktabr holatiga xarid.uzex.uz ning tender va tanlovlar bo‘limida 863 ta lot ochiq: ulardan 54 tasi dollarda, 11 tasi yevroda. Dollardagi lotlarning umumiy summasi taxminan 554 mln $, biroq uning yarmidan ko‘pi bitta lotga to‘g‘ri keladi — Pskom GESi qurilishi (286,4 mln $). Odatiy dollar loti ancha kamtarroq — taxminan 135 ming $. Yana bir jihat: lot raqamlariga qaraganda, valyutadagi 65 ta lotning barchasini korporativ buyurtmachilar — vazirlik va hokimiyatlar emas, davlat kompaniyalari e’lon qilgan. Bir nechta misol:

Shartnoma valyutasini buyurtmachi xarid hujjatlarida belgilaydi (qonunning 59 va 67-moddalari). Dollardagi lot odatda xarid predmeti import ekanini bildiradi, ammo aynan xorijiy kompaniya kutilayotganiga kafolat bermaydi: bunday lotlarda ko‘pincha mahalliy dilerlar g‘olib chiqadi. Muddatlarni ham unutmang: jadvaldagi lotlarning aksariyati norezident akkreditatsiyadan o‘tishga ulgurmasidan yopiladi. Bu bozor kesimi, «bugunoq ariza bering» ro‘yxati emas. Yangi valyuta lotlarini o‘tkazib yubormaslik uchun Tanlo katalogida qidiruvni sozlash qulayroq — u oltita maydonchani jamlaydi, nomlarni rus tiliga tarjima qiladi va yangi lotlarni Telegramga yuboradi.

1-to‘siq. Mahalliylarga ustunlik: import narxiga 8–15%

Byudjet buyurtmachilari (vazirliklar, hokimiyatlar, maktablar, shifoxonalar) uchun Prezidentning 2026-yil fevraldagi PF-17 farmoni pog‘onali narx preferensiyasini joriy etdi:

• tovarlar, 2026-yil 1-apreldan: uch va undan ortiq mahalliy ishlab chiqaruvchi qatnashsa — 15%, ikkitasi qatnashsa — 12%, bittasi qatnashsa — 8%;
• xizmatlar va ishlar, 2026-yil 1-oktabrdan: import xizmatlar (ishlar)ning eng past narxidan 15%.

Korporativ buyurtmachilar (davlat ulushi 50% va undan ko‘p bo‘lgan kompaniyalar) uchun pog‘onali shkala amal qilmaydi, lekin PQ-4812 qarorining eski normasi ishlaydi: tenderni baholashda mahalliy tovarlarga DDP shartlaridagi import tovar narxining 15% igacha preferensiya beriladi. U faqat davlat kompaniyasi tovarni qayta sotish yoki tijorat ishlab chiqarishi uchun sotib olayotgan bo‘lsa qo‘llanilmaydi. Bundan tashqari, davlat kompaniyasining bitta shartnoma bo‘yicha 50 000 BHM (bazaviy hisoblash miqdori) dan qimmat import xaridini kuzatuv kengashi albatta ko‘rib chiqadi — rahbar nega mahalliy analog olinmayotganini asoslashi kerak.

Tovarlarda yetkazib beruvchining mamlakati emas, tovarning kelib chiqishi hal qiladi: import tovar bilan qatnashayotgan o‘zbek dileri ham «import» tomonida qoladi. Xizmatlar va ishlarda ijrochi mahalliymi-yo‘qmi, shu hal qiladi — mahalliy yuridik shaxsi bo‘lmagan xorijiy kompaniya deyarli aniq «import» hisoblanadi. Byudjet buyurtmachilari bilan ishlaydigan xorijiy IT-kompaniyalar, loyihachilar va konsultantlar uchun 2026-yil 1-oktabrdan kuchga kirgan norma kirishni bevosita qimmatlashtiradi.

2-to‘siq. Avval — mahalliy ishlab chiqaruvchi

O‘sha PQ-4812 qarori (2026-yil mart tahririda) byudjet va korporativ buyurtmachilarni tovarni avval mahalliy ishlab chiqaruvchilardan — new.cooperation.uz kooperatsiya portalida yoki Ishlab chiqaruvchilar ekotizimi portalida qidirishga majbur qiladi. Boshqa maydonchalardan faqat u yerda bunday tovar bo‘lmasa — portal ma’lumotnomasi asosida sotib olish mumkin.

Bundan tashqari, davlat xaridlariga kiritilishi vaqtincha taqiqlangan yoki cheklangan xorijiy tovarlar va ishlar ro‘yxati amal qiladi. Uni Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi, qarorga oxirgi marta 2026-yil iyulda o‘zgartirish kiritilgan. Ariza tayyorlashdan oldin mahsulotingiz unda yo‘qligini tekshiring.

3-to‘siq. Xorijliklar chaqirilmaydigan savdolar

2025-yil 26-dekabrdagi PF-259 farmoniga ko‘ra, 2026-yildan «mahalliy auksion savdolari» o‘tkaziladi — faqat byudjet buyurtmachilari va mahalliy ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida. Yangi avtotransport vositalari, maxsus va qishloq xo‘jaligi texnikasini esa qonun O‘zbekiston ishlab chiqaruvchilari va ularning rasmiy dilerlaridan to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnomalar orqali sotib olishga ruxsat beradi (71-modda). Bu segmentlarda tashqaridan raqobatlashish deyarli imkonsiz.

4-to‘siq. Kirish: akkreditatsiya, imzo, pul, soliqlar

Akkreditatsiya. Birja saytida norezidentlar uchun ikkita hujjat bor. 2023-yilgi soddalashtirilgan yo‘riqnomaga ko‘ra, xarid.uzex.uz da «Norezidentlar uchun ro‘yxatdan o‘tish» tugmasini bosib, elektron pochtaga ariza-aksept va ro‘yxatdan o‘tganlik guvohnomasini yuborish kifoya — kabinet bir ish kunida, bepul faollashtiriladi. Biroq uzex.uz dagi akkreditatsiya qoidalarida xorijliklar uchun birjaning hisob-kliring palatasiga topshiriladigan qog‘oz hujjatlar paketi ko‘rsatilgan: savdo reyestridan ko‘chirma, ta’sis hujjatlari, soliq ro‘yxatini tasdiqlovchi hujjat, ishonchnoma, notarial tasdiqlangan imzo namunasi — apostil yoki konsullik legalizatsiyasi bilan. Bunga haftalar ketishini hisobga oling va ariza berishdan oldin hozir qaysi tartib amal qilayotganini birjadan aniqlang. O‘sha qoidalarda davlat kompaniyalari xaridlari uchun aylanma yo‘l ham tilga olingan — agent orqali ishtirok etish.

Elektron imzo. Elektron davlat xaridlarida ishtirok elektron raqamli imzo (ERI) bilan amalga oshiriladi — bu davlat xaridlari to‘g‘risidagi nizomda (Vazirlar Mahkamasining 276-son qarori) to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozilgan. O‘zbek kaliti bo‘lmagan norezident ariza va shartnomani qanday imzolashi ochiq hujjatlarda tavsiflanmagan. Bu birja qo‘llab-quvvatlash xizmatiga beriladigan asosiy savol — uni birinchi bo‘lib so‘rang.

Pul. Operator komissiyasi va zakalat (agar xarid komissiyasi uni talab qilsa) birjaning hisob-kliring palatasi hisobiga to‘lanadi — xuddi mahalliy kompaniyalar kabi. Operator komissiyasi — bitim summasining foizning bir qismi (birjaning 2023-yilgi yo‘riqnomasiga ko‘ra — 0,15%, tanlov va tenderda 4 mln so‘mdan oshmaydi); amaldagi tarifni birjadan aniqlang. «Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi qonun norezidentlarning joriy valyuta operatsiyalarini cheklamaydi, ammo O‘zbekistonga va qaytib to‘lovlar qanday o‘tishini bankingiz bilan oldindan tekshiring.

Soliqlar. Agar O‘zbekistondagi ish doimiy muassasani tashkil etsa (masalan, qurilish yoki uzoq muddatli servis shartnomasi), Soliq kodeksi (130-modda) hisobga turishni talab qiladi: shartnoma 183 kundan uzoq bo‘lsa — ish boshlanganidan keyin 30 kundan kechiktirmay, boshqa hollarda — 183 kundan kechiktirmay. Shartnoma bo‘yicha daromadlaringiz qanday soliqqa tortilishini narxni aytishdan oldin mahalliy soliq maslahatchisi bilan muhokama qiling.

Rossiya, Qozog‘iston va YeOII: alohida shartlar bormi

O‘zbekistonning davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonunida Rossiya kompaniyalari uchun maxsus imtiyoz yoki taqiqlarni topmadik. O‘zbekiston Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqida (YeOII) a’zo emas, kuzatuvchi, shuning uchun Ittifoqning davlat xaridlariga o‘zaro kirish qoidalari unga tatbiq etilmaydi; Rossiya va O‘zbekistonning davlat xaridlarida milliy rejim to‘g‘risidagi alohida kelishuvini ham topmadik. Rossiya, Qozog‘iston va boshqa davlatlar kompaniyalari norezidentlar uchun umumiy asoslarda qatnashadi. Agar mamlakatingizning O‘zbekiston bilan davlat xaridlari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘z yuritadigan shartnomasi bo‘lsa, uning normalari ustuvor bo‘ladi (qonunning 3-moddasi).

Alohida dunyo — xalqaro banklar moliyalashtiradigan xaridlar. Ularda O‘zbekiston qonuni donor qoidalariga yo‘l beradi (2-modda), PQ-4812 dagi taqiq va preferensiyalar esa amal qilmaydi. Bu xorijliklar uchun eng ochiq tenderlar, ammo o‘z filtrlari bor. Masalan, Osiyo taraqqiyot banki (OTB) qoidalariga ko‘ra, pudratchi bankka a’zo mamlakatdan bo‘lishi kerak, agar moliyaviy kelishuv xaridni cheklovsiz amalga oshirishga ruxsat bermasa. Rossiya OTB a’zosi emas, shuning uchun Rossiya kompaniyalari bunday savdolarga, qoida tariqasida, kira olmaydi. Boshqa donorlar qoidalarini har bir loyiha bo‘yicha tekshiring.

Xorijiy kompaniya nimani tavakkal qiladi

Mahalliy yetkazib beruvchi tavakkal qiladigan narsani. Shartnomani imzolashdan bosh tortgan g‘olib zakalatni yo‘qotadi (276-son nizomning 15-bandi). U ham, shartnomani buzgan ijrochi ham Insofsiz ijrochilarning yagona reyestriga kiritiladi va ikki yilga davlat xaridlaridan chetlatiladi (qonunning 48-moddasi). Rezidentlik rol o‘ynamaydi.

Birinchi arizadan oldin chek-list

1. Tovaringiz O‘zbekistonda ishlab chiqariladimi (kooperatsiya portali) va u taqiq va cheklovlar ro‘yxatida yo‘qmi — tekshiring.
2. Buyurtmachi byudjet tashkiloti bo‘lsa, mahalliy taklif siznikidan 8–15% qimmat bo‘lsa ham yutadi, deb hisoblang. Narxni shu zaxira bilan hisoblang.
3. Xalqaro banklar loyihalarini — u yerda PQ-4812 cheklovlari amal qilmaydi — va PF-17 ning pog‘onali shkalasi yo‘q davlat kompaniyalari lotlarini kuzating.
4. Akkreditatsiyani oldindan boshlang: apostilli hujjatlarni yig‘ing va norezident ariza va shartnomani qanday imzolashini birjadan so‘rang.
5. Shartnoma doimiy muassasani tashkil etmaydimi — soliq maslahatchisi bilan baholang va soliqlarni narxga kiriting.
6. Bir vaqtda beriladigan har bir ariza uchun zakalat va komissiyaga pul tayyor turing.

Bitta ariza uchun qo‘lda qancha pul saqlash kerakligini «100 mln so‘mlik tender: qo‘lda qancha pul bo‘lishi kerak» maqolasida hisoblab chiqdik. Tartib-taomillar nimasi bilan farq qilishi — «Auksion, tanlov, eng yaxshi takliflarni tanlash va elektron do‘kon» tahlilida, maydonchadagi bosqichma-bosqich yo‘l esa xarid.uzex.uz haqidagi maqolada. Davlat tenderida qatnashishning umumiy tartibi — alohida qo‘llanmada.

Koʻp beriladigan savollar