Tahlil · Yangilangan: 2026-yil 15-oktabr · 8 daqiqa oʻqish

YaTT davlat xaridlarida: 1-oktabrdan lotlarning bir qismi yopildi

YaTT davlat xaridlarida qatnasha oladimi? Qonun bo‘yicha — ha. Lekin 2026-yil 1-oktabrdan Hayot Birja maydonchasi (xt-xarid.uz) yakka tartibdagi tadbirkorlarni (YaTT) ularga sotish taqiqlangan lotlarga avtomatik ravishda kiritmayapti. YaTTga nima mumkin, nima bahsli va nima taqiqlanganini, YaTTlar aslida qancha savdoda yutishini va qachon MChJ ochish vaqti kelganini tahlil qilamiz.

YaTT ulushi — Tanlo’ning etender.uzex.uz bitimlar reyestri bo‘yicha 2026-yil 15-oktabr holatiga bahosi. Qanday hisoblaganimiz — maqola oxirida.

YaTT davlat xaridlarida qatnasha oladimi: qonun nima deydi

«Davlat xaridlari to‘g‘risida»gi Qonun (O‘RQ-684) 23-moddasida ishtirokchi deb rezident yoki norezident bo‘lgan jismoniy yoki yuridik shaxsni ataydi. Qonunda YaTT uchun taqiq yo‘q.

Kichik biznes uchun kvotalar ham yo‘q. Faqat PQ-249-son qarorga ko‘ra elektron do‘konda narx teng bo‘lganda ustuvorlik bor — xodimlarining yarmidan ko‘pi ayollar, yoshlar yoki nogironligi bor shaxslar bo‘lgan kichik korxonalar uchun. Bu YaTTga ham tatbiq etiladimi-yo‘qmi, rasmiy tushuntirish topmadik.

Nozik joy 36-moddada: ishtirokchiga qo‘yiladigan talablar orasida shartnoma tuzishga huquqli bo‘lish bor. YaTT esa faqat Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 7-yanvardagi 6-son qarori (VMQ № 6) doirasida huquqli. Uning 2-bandida jismoniy shaxslar Ro‘yxatga kiritilmagan faoliyat turlari bilan shug‘ullana olmasligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytilgan. Demak, savol «YaTT qatnasha oladimi» emas, balki «qaysi xarid predmeti bo‘yicha».

YaTTga nima mumkin, nima bahsli, nima mumkin emas

VMQ № 6 ro‘yxatida (2026-yil 16-apreldagi 175-son qaror tahriridagi ilova) taxminan 94 ta faoliyat turi bor. Davlat xaridlari uchun ularni uch guruhga ajratamiz:

«Bahsli» ustun bilan nima qilish kerak? Maydoncha bunday lotlarni YaTT uchun bloklamaydi, ammo buyurtmachi yoki tekshiruvchi shartnomani ruxsat etilgan faoliyat turlaridan chetga chiqish deb hisoblashi mumkin. Bir martalik bitim — sizning tavakkalingiz; agar tashkilotlarga yetkazib berish va ta’mirlash asosiy daromadingiz bo‘lsa, MChJ orqali ishlash ishonchliroq.

IT uchun xulosa: YaTT sayt yoki dastur yozishi mumkin, lekin birovning litsenziyalarini — Windows, 1C, antivirusni — qayta sota olmaydi. Qurilish haqida — kichik qurilish tenderlari tahlilida.

2026-yil 1-oktabr: Hayot Birja YaTT uchun filtrni yoqdi

Ilgari maydoncha lotlarni VMQ № 6 bilan solishtirmas edi, endi avtomatik solishtiradi. Hayot Birja hujjatlaridan: «1 oktabrdan boshlab yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro‘yxatdan o‘tgan yetkazib beruvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan sotilishi cheklangan tovarlar ro‘yxatidagi pozitsiyalar bo‘yicha e’lon joylashtira olmaydi va taklif bera olmaydi».

Asos — VMQ № 6 va Sanoat kooperatsiyasi va davlat xaridlari agentligining 2026-yil 15-sentabrdagi 04-17/3309-son xati. Filtr qanday ishlaydi:

• Tizim pozitsiyaning YaMTK kodidagi birinchi 9 ta raqamni taqiqlar ro‘yxati bilan solishtiradi. Mos keldimi — kod qanday tugashidan qat’i nazar, pozitsiya YaTT uchun yopiq. Qoida tovarlar, ishlar va xizmatlar uchun bir xil.
• YaTT elektron do‘kon, milliy do‘kon va Ekotizimda e’lon joylay olmaydi, tender, tanlov va takliflar so‘rovida (jumladan, ramkaviylarida) taklif, auksionda esa ariza va stavka bera olmaydi. Byudjet va korporativ buyurtmachilar YaTTni to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnoma va soddalashtirilgan xarid shartnomasi bo‘yicha yetkazib beruvchi sifatida tanlay olmaydi.
• Oddiy tender, lot yoki auksionda bitta taqiqlangan pozitsiya bo‘lsa ham, YaTT taklif bera olmaydi. Ko‘p pozitsiyali tender va tanlovlarda faqat pozitsiyaning o‘zi bloklanadi, qolganlariga taklif berish mumkin.
• Rad etilganda zakalat va maydoncha komissiyasi bloklanmaydi. Tuzilgan shartnomalar va ilgari berilgan takliflarga qoida tegmaydi, YaTTning taqiqlangan pozitsiyalar bo‘yicha e’lonlarini esa maydoncha yopdi.

YaTTlar qancha savdoda yutadi: Tanlo ma’lumotlari

etender.uzex.uz’dagi yakunlangan bitimlar reyestrini o‘rgandik — tenderlar va eng yaxshi takliflarni tanlash, ya’ni elektron do‘kondan yirikroq tartib-taomillar. YaTTni g‘olib nomidagi belgi bo‘yicha aniqladik (batafsil — maqola oxirida).

Baho taxminiy: YaTTlarning bir qismi reyestrda belgisiz yozilgan, bir-ikki g‘olib esa xorijiy YaTT. 2026-yilda belgisi bor turli YaTT-g‘oliblar — taxminan 156 ta.

2026-yilda YaTTning odatiy bitimi — taxminan 80 mln so‘m (mediana), kompaniyalarnikidan qariyb bir yarim baravar kichik. Lekin shift yo‘q: bu yil YaTTning eng yirik g‘alabasi — 2,46 mlrd so‘m, 2025-yilda — 7,42 mlrd. Raqobatning umumiy manzarasi — tenderlarda kim yutishi haqidagi maqolada.

Soliqlar: aylanmadan 1% va QQS chegarasi 5,28 mlrd so‘m

2026-yil 1-yanvardan YaTTlar aylanmadan olinadigan soliqni 1% stavkada to‘laydi (Soliq kodeksining 467-moddasi). Ilgari — qat’iy belgilangan soliq yoki umumiy stavkadagi aylanma solig‘i, odatda 4%.

Yirik lotlar uchun boshqasi muhimroq: 2026-yil 26-maydagi PF-100-son Farmon 1-iyundan QQS va foyda solig‘iga majburiy o‘tish chegarasini 12 000 BHMgacha ko‘tardi — hozirgi BHM 440 000 so‘m bo‘lganda bu 5,28 mlrd so‘m. Soliq kodeksida hozircha eski 1 mlrd chegara turibdi, ammo farmon allaqachon qo‘llanilmoqda. Shu farmon importchilarni QQSga avtomatik o‘tkazishni ham bekor qildi.

Zakalat va komissiyalar uchun qancha pul ushlab turish kerakligi — alohida hisob-kitobda.

Hamma ham aytmaydigan xatarlar

• Mol-mulk bilan javobgarlik. Fuqarolik kodeksining 25-moddasiga ko‘ra fuqaro o‘z majburiyatlari bo‘yicha qonunga ko‘ra undiruv qaratilishi mumkin bo‘lmagan mol-mulkdan tashqari butun mol-mulki bilan javob beradi. Buzilgan davlat shartnomasi bo‘yicha neustoykani YaTT shaxsiy jamg‘armasi va mol-mulkidan to‘laydi. MChJ ishtirokchilari esa jamiyat qarzlari bo‘yicha, qoida tariqasida, javob bermaydi (FKning 48-moddasi) — subsidiar javobgarlik va shaxsiy kafilliklar bundan mustasno.
• Ishchi kuchi kam. Soliq qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra (2025-yil apreldagi sahifa), YaTT 5 tagacha xodim yollashga haqli. Qonunning 36-moddasi esa shartnomani bajarish uchun zarur kadr va boshqa resurslarga ega bo‘lishni talab qiladi.
• Insofsizlar reyestri. Yetkazib beruvchining aybi bilan shartnomani imzolashdan bosh tortish yoki uni bajarmaslik ikki yilga insofsiz ijrochilar reyestriga tushishga olib kelishi mumkin — YaTTni ham, kompaniyani ham.

YaTT hoziroq nima qilishi kerak

1. lex.uz’da VMQ № 6 ro‘yxatidan o‘z faoliyat turingizni toping. Ro‘yxatda yo‘q bo‘lsa — bu xarid predmeti bo‘yicha hech bir maydonchada qatnashib bo‘lmaydi.
2. YaTT sifatida ERI (E-IMZO) kalitini oling. Soliq qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, YaTT uchun yig‘im — BHMning 10%, ya’ni 44 000 so‘m; kalit 24 oygacha amal qiladi.
3. Taqiqlangan YaMTK kodlari ro‘yxati e’lon qilinmagan, shuning uchun xt-xarid.uz’da hujjat tayyorlashdan oldin taklif berish shaklini ochib ko‘ring. Maydoncha taklif berishga yo‘l qo‘ymasa — bu nosozlik emas, filtr.
4. Agar sizda 5 tadan ortiq xodim bo‘lsa, bu YaTT qoidalariga zid emasligini soliq idorangizda aniqlang — buyurtmachi kadr resurslaringizni tekshirishga haqli.
5. Yillik daromadingizni kuzating: yirik shartnoma sizni 12 000 BHM chegarasidan oshirib, QQSga o‘tkazishi mumkin.
6. Tashkilotlarga muntazam tovar yetkazib bermoqchi, qurilish materiallari bilan savdo qilmoqchi, qurilish pudratini olmoqchi yoki konsalting xizmati ko‘rsatmoqchi bo‘lsangiz — yuridik shaxs, masalan, MChJ kerak. VMQ № 6 ro‘yxati faqat jismoniy shaxslarni cheklaydi, Hayot Birja filtri esa kompaniyalarga tatbiq etilmaydi.

Tanlo katalogida o‘z toifangiz bo‘yicha filtrni sozlang — masalan, dasturchilar uchun IT-tenderlar — va yangi lotlarni boshqalarnikini varaqlamasdan Telegram’da oling.

Qanday hisobladik

Tanlo bazasida etender.uzex.uz yakunlangan bitimlar reyestri bor — 2022-yildan 2026-yil 15-oktabrgacha 157 195 ta bitim. YaTTni g‘olib nomidagi belgi bo‘yicha aniqladik: «ЯТТ», «YTT», «YaTT», «ЯККА ТАРТИБДАГИ ТАДБИРКОР» yoki «ИП» («ИП ООО» va «ИП АО» bundan mustasno — xorijiy korxonalar shunday belgilanadi). Reyestrda ko‘pchilik YaTTning STIRi ko‘rsatilmagan. Elektron do‘kon, auksionlar va xt-xarid.uz reyestrga kirmaydi — raqamlar faqat UZEX’dagi tenderlar va eng yaxshi takliflarni tanlashga tegishli. YaTTlarning davlat xaridlaridagi ishtiroki bo‘yicha rasmiy statistikani na Agentlik, na maydonchalar e’lon qiladi.

Koʻp beriladigan savollar